نگاهي به فيلمنامه «داستان اسباب بازي 3»


 

نويسنده :هادي علي پناه




 

شادي هاي پايان ناپذير
 

داستان اسباب بازي چگونه شکل گرفت؟ بر اساس ايده جالب و بگوييم پيش پا افتاده اي که همه ما در دوران کودکي تجربه اش کرده ايم؛ اين که وقتي در اتاقمان نيستيم يا اسباب بازي هايمان را به هر دليلي تنها گذاشته ايم آنها چه کار مي کنند؟ و وقتي يکي از آنها گم مي شود، چه بلايي سرش مي آيد؟ چرا بايد کاري بکند؟ واقعاً چرا؟ جسمي از پلاستيک يا هر جنس ديگري چگونه مي تواند کاري انجام دهد و سرنوشتي داشته باشد؟ ما با آنها بازي مي کنيم. در جريان بازي آنها جان مي گيرند؛ تصحيح مي کنم ما به آنها جان مي دهيم. در وجودشان زندگي مي دميم و به هر کدامشان شخصيتي منحصر به فرد مي دهيم و در کمال شگفتي آن را باور مي کنيم. و اين باور کردن است که هميشه باعث مي شود فکر کنيم که وقتي نمي بينيمشان حرکت مي کنند و با يکديگر حرف مي زنند. پس داستان اسباب بازي از اينجا شکل مي گيرد و اکنون سومين قسمتش را پيش رو داريم؛ سومين قسمتي که پايان کار داستان اسباب بازي هاي دوران کودکي مان را روايت مي کند. حکايت بزرگ شدنمان و اجبار به رها کردن اين روياي شيرين را. حال چرا اجبار؟ اين بحث ديگري است که مي ماند براي بعد. اما دو موضوع اساسي وجود دارد. يک اين که داستان اسباب بازي 3 جدا از تمام حرف هايي که مي زند، با دو شماره قبل در هدف و مقصود متفاوت است و دوم اين که اساساً چرا اين نوع از روايت در سينماي کودک، به خصوص انيميشن داراي پايان خوش است.
داستان اسباب بازي شخصيت هايش را از اسباب بازي هاي معروف و مطرح آن دوره گرفت. وودي، باز و باربي معروف ترين ها بودند که عهده دار نقش هاي اصلي شدند و اسباب بازي هاي ديگر نمونه هاي کلاسيک هستند، مانند قلک خوکي و سربازهاي پلاستيکي که هميشه مي توان آنها را در اسباب بازي فروشي ها پيدا کرد. همين عامل هم باعث قابل درک تر و ملموس تر شدن شخصيت ها و داستان فيلم شد. به طوري که اولين انيميشن بلند کاملاً سه بعدي در سايه اين ايده خلاقانه قرار گرفت. البته براي مخاطبان اصلي فيلم که همان بچه ها هستند. طبيعتاً بچه اي که هر روز با عروسک باز يا وودي بازي مي کند، وقتي آنها را در انيميشني مي بيند، بيشتر باورشان مي کند. به همين سادگي.
اما داستان اسباب بازي 3 ديگر در دوران اوج محبوبيت عروسک هاي باز و وودي ساخته نشده است. و بچه هايي که در آن سال ها مخاطب اصلي فيلم بودند، الان در سنين نوجواني قرار دارند و نسل جديد، مخاطب اصلي تر است؛ نسلي که در زير هجمه سنگين و پر زرق و برق بازي هاي ويديويي نوع جديدي از بازي کردن را تجربه مي کند که خلاصه مي شود در فشار دادن چند دگمه يا به تازگي حرکت دادن دست ها و ديگر قسمت هاي بدن. اين تجربه جديد با تمام نکات مثبتش يک ايراد اساسي دارد. کودکي که تا ديروز با عروسک هايش داستاني مي ساخت و تمام عروسک هايش را درون داستانش مي ريخت، از آنها به عنوان شخصيت هاي داستانش يا بهتر است بگوييم فيلمش استفاده مي کرد! او الان پشت مانيتور يا تلويزيون مي نشيند، داستاني را که از قبل نوشته شده است و شخصيت هاي خاص خودش را دارد، به خوردش مي دهند و تنها خلاقيت او طي کردن درست مسير تعيين شده است؛ همين و بس. البته هستند بازي هايي که همه چيز را به مخاطب واگذار مي کنند، اما بسيار کم تعداد، سخت و به دليل همين سختي مهجور.
پس در نتيجه داستان اسباب بازي 3 سعي بر اين دارد که نسل امروز را بيشتر متوجه نوع ديگري از بازي کردن کند. البته نگاهم تا اين حد يک بعدي نيست. چرا که هنوز باربي محبوب است و خيل عظيمي از اسباب بازي ها در اسباب بازي فروشي ها هنوز خريدار دارد. طبيعتاً در گفتمان جامعه مدرن امروز هيچ کالايي نمي ميرد. اما حضورش کم رنگ تر مي شود. از سويي آن چه مسلم است، بازي هاي ويديويي با انواع مختلفش بسيار پر مخاطب تر مي نمايد. توجه به اين نکته را هم بايد از ذهن دور نکنيد که اين نوشته قصد تکفير بازي هاي ويديويي را ندارد و آن را در جايگاه خود لازم و با ارزش مي داند. اما موضوع اصلي اين است که اسباب بازي ها در پروسه خلاقيت زايي در کودک بسيار پوياتر و قوي تر عمل مي کند.
ايده مطرح کردن چنين حرف جالب و در عين حال با اهميتي در درون مايه فيلمنامه فيلمي که حتماً بايد در کنار سرگرم کردن چيزي را هم به مخاطبش بياموزد، جاي تقدير و توجه دارد. اگر بخواهيم هم سطح با اين فيلم، نمونه اي ديگر مثال بزنيم که در پس مفاهيم مطرح شده در درون مايه روايي داستانش چنين هدفي را نيز دنبال مي کند، بهترين گزينه مجموعه شرک است. به خصوص شرک 1و2 که با استفاده از چنين الگويي در شخصيت پردازي و استفاده از شخصيت هاي ادبيات کلاسيک کودک در کنار شخصيتي کاملاً نو و متفاوت سعي بر اين دارد تا توجه مخاطبش را به اين نوع داستان ها جلب کند. فيلمي که با وام گرفتن شخصيت هايي مانند پينوکيو، گربه چکمه پوش، راپونزل و بسياري ديگر از شخصيت هاي داستان هاي کلاسيک کودک که اکنون ديگر جنبه اي جهاني يافته اند، در قالب داستاني کاملاً نو چنين کارکردي مي يابد که مخاطبش را در خفا متوجه شخصيت هايي مي کند که داستان هاي مخصوص خودشان را دارند. داستان اسباب بازي 3 هم در اين برهه زماني مخاطبش را متوجه نوع ديگري از بازي کردن مي کند که خودش جايگاه خالق داستان و حوادث را دارد. خلاقيت در طرح اين موضوع درون داستان فيلم چنان خيره کننده است که بدون هيچ اشاره مستقيمي به اين موضوع، کاملاً قابل لمس است.
موضوع دوم نوع پايان بندي انيميشن هايي از اين دست است. انيميشن هايي که سعي دارند با طرح داستاني جذاب و دوست داشتني مفاهيمي اساسي چون اهميت خانواده، وفاداري، دوستي و... را مطرح و حتي باز توليد کنند، نيازمند زباني ساده و دلنشين هستند. سينماي انيميشن و به طور کلي سينماي کودک با مخاطب عام روبه روست. مخاطبي که جداي از گروه سني اش بايد حرفي را درک کند. اصلي ترين عوامل آسان کننده پروسه درک و فهم مفهوم چه به صورت خودآگاه يا ناخودآگاه ساده گويي، خلاقيت در نوع انتقال مفهوم و در نهايت مثبت نمايي به کارگيري مفهوم مطرح شده در زندگي فردي و جمعي مخاطب است. کاربردي ترين نوع مثبت نمايي نيز استفاده از پايان خوش است. مخاطبي که در سراسر داستان بهتر فيلم در معرض مفهومي همچون اهميت حضور خانواده است، با پايان خوش داستان قبول مي کند که حضور خانواده لازم و تأمين کننده زندگي شاد و راحتي است. چنين مفهومي مي تواند به بهترين نحو در فيلمي با پاياني غم انگيز و دراماتيک نيز مطرح شود. ولي اين عمل باعث سخت تر شدن درک مفهوم مي شود، زيرا پروسه استنباط در مسيري بغرنج قرار مي گيرد که مخاطب بايد تعبير نتيجه داستان را در ذهنش انجام دهد.
پس پايان خوش روشي کاربردي است براي ساده گويي در زبان فيلم و در نهايت محرکي قوي است براي تشويق مخاطب براي به کارگيري مفهوم منتقل شده. در نگاهي دقيق تر و روان شناختي اين نوع سينما يا بهتر است بگوييم گفتمان سينماي هاليوود مخاطب عادي خود را بعد از غرق کردن در دنيايي زيبا و رنگارنگ با خيالي راحت و شاد به خانه مي فرستد تا جايگاه خود را به عنوان بزرگ ترين کارخانه روياسازي حفظ کرده باشد. طبيعي است که مخاطب نيز دوست دارد در روز تعطيلش شاد باشد و در نهايت گفتمان حاکم بر جامعه دوست دارد او انرژي اش را فرداي آن روز در رگ هاي جامعه خود تزريق کند. حال مخاطب در هر گروه سني که باشد، در نهايت و به نوعي اين انرژي را منتقل خواهد کرد. چه در کوتاه مدت يا در دراز مدت.
منبع: فيلم نگار شماره 95